زبان لکی و فرهنگ  مردمان آن

ما در این نوشته به برسی حروف و نیز رسم الخط لکی که توسط بنده حقیر ارائه شده است ، می پردازیم.

حروف زبان لکی: حروف ، مجموع نشانه هایی که برای نشان دادن آواهای هر زبان به کار می رود و درلکی :

آ -  أ -  إ -  ٱ -  ئ  - ۀ -  ب -  پ -  ت -  ڈ – ج -  چ -  خ -  د -  ر -  ڕ – ز -  ژ – س -  ش -  ع -  ڠ -  ف -  ق – ک -  گ -  ل - ڵ -  م -  ن – ڤ -  ه  - ی -  ێ -  ۊ -  ؤ -  ۉ -  ۈ -  ۏ -  و -  ۆ -  آٰ -  إٓ -  آءَ -  آءْ  - نْ

مصوت ها در لکی 18 تا هستند:

آ -  أ -  إ -  ٱ -  ئ  - ۀ - ی -  ێ -  ۊ -  ؤ -  ۉ -  ۈ -  ۏ -  ۆ -  آٰ -  إٓ -  آءَ -  آءْ 

صامت ها در لکی  28 تا هستند :

ب -  پ -  ت -  ڈ – ج -  چ -  خ -  د -  ر -  ڕ – ز -  ژ – س -  ش -  ع -  ڠ -  ف -  ق – ک -  گ -  ل- ڵ -  م -  ن – ڤ -  ه  - ی  - نْ- و

نکته : در رسم الخط لَکی اگر واژه ای با یکی از مصوت های زیر شروع شود قبل از آنها حرف «ع» قرار می گیرد(این حرف (ع) خودش به خودی خود صدایی تولید نمی کند بلکه تنها حرکت می پذیرد.):

إ -  ٱ -  ئ  - ۀ -  ێ -  ۊ -  ؤ -  ۉ -  ۈ -  ۏ -  ۆ -  آٰ -  إٓ -  آءَ -  آءْ

نکات: در لکی و رسم الخط آن:

1) حرف « ح » حذف شده است و به جای آن از « ه » استفاده می شود.

2) حروف« ذ – ض – ظ » حذف و به جای آنها از حرف« ز » استفاده می شود.

3)  حروف« ث – ص » حذف و به جای آنها از حرف« س» استفاده می شود.

4)  حرف« ط » حذف و به جای آنها از حرف« ت » استفاده می شود.

5)  حرف« غ » حذف و به جای آنها از حرف« خ» استفاده می شود.

6) به حروفی که مصوت فتحه را می پذیرند حرف « أ» اضافه می کنیم.

7) به حروفی که مصوت کسره را می پذیرند حرف « إ» اضافه می کنیم.

8) به حروفی که مصوت ضمه را می پذیرند حرف « ۉ» اضافه می کنیم.

9) به حروفی که مصوت « ئُو » را می پذیرند حرف « ۈ» اضافه می کنیم.

10) به حروفی که مصوت « ایی مثل دیر» را می پذیرند حرف « ی » اضافه می کنیم.

11) به حروفی که مصوت « آ» را می پذیرند حرف « آ » اضافه می کنیم.

12) در لکی مصوت هایی وجود دارد که در فارسی وجود ندارد که عبارتند از:

 الف) مصوت « ؤ » : این حرف صدایی شبیه «ö» در لاتین است و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن «ؤ» اضافه می کنیم.

 ب) مصوت « ۆ» : این حرف صدایی شبیه « œ» در لاتین است و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن « ۆ» اضافه می کنیم.

 ج) مصوت « ئ » : این حرف صدایی شبیه « ё» در لاتین است و یا صدای « اِ کشیده» را دارد و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن «ئ» اضافه می کنیم.

د) مصوت « ێ» : این حرف صدایی شبیه «ی» کوتاه یا سنگین است و حروفی که این مصوت را می پذیرند به آن « ێ» اضافه می کنیم.

ه) مصوت « ۏ» : این حرف صدای (اُ) کشیده را دارد

و) مصوت «ۊ» : این حرف صدای مانند مصوت (ü) در لاتین دارد .

ز) مصوت «ٱ » : این حرف را میتوان فتحه کشیده خواند. این حرف در زبان اوستایی موجود است .

ح) مصوت « آٰ» : این حرف صدای (آ) کشیده را دارد.

ط) مصوت « آءَ» : این حرف صدایی مرکب از مصوت (آ) و (-َ کوتاه : أ ) را دارد

ی) مصوت « إٓ »: این حرف مرکب دو مصوت (إ) و (آ) می باشد.

ک) مصوت « آءْ» : این حرف صدایی مرکب از مصوت (آ) و (-ِ کوتاه یا إ ) را دارد.

ل) مصوت « ۀ » : این حرف از ترکیب دو مصوت (-ِ کوتاه یا همان إ) و (-َ کوتاه یا همان أ) تشکیل می شود.

13) در لکی حروفی وجود دارد که در فارسی وجود عینی ندارد  به عبارتی در الفبای فارسی نیست که عبارتند از:

  الف) حرف «ڵ » که مانند «ل» تشدید دار اما از ان سبک تر

  ب) حرف « ڕ » که مانند «ر» تشدید دار اما از ان سبک تر

  ج) حرف «نْ» که با حرکت پذیری حرف ماقبل خود صدایی مابین حرف «ن» و «گ» تولید می کند که به آن نون خیشومی یا تو دماغی می گویند.

د) حرف « ڈ » که حرفی مابین (ت) و (د) دارد.

ه)حرف«ڠ » : که حرفی مابین (خ) و (غ) دارد

14) حرف « ع » به مانند « ء » در زبان فارسی و عربی عمل می کند و حرکت می پذیرد . با این تفاوت که در پایان  یا میان کلمه نمی آید.

15) حرف «نْ» نیز نمی تواند در اول کلمه قرار بگیرد و با حرکت (صدا پذیری ) حرف قبل از خود معلوم می شود.

16) حرف «و» همان (واو) است اما به شکل عربی آن ، و باید که قبل و یا بعد آن حرف صدادار قرار بگیرد.

حال با هم به رسم الخط لکی شعری مینویسیم:

یئ رۈژ پئمإ سآر ، مإجلێسآنإ پێش     آدأمێ ژأ عإڵم هآوآڵ پإرسـآم لێـش

ڤآتــإم هــئ آدأم ژأ دآؤرۉن مـأنـأ        بوآچ وأ پأری عۆسـۈڵ دیـن چأنـأ

ڤإت مإ مإلآ نیـم عـإلـمـإم نـأخوأنأ       عأسآ مأزآنإم عۆسـۈڵ دیـن چـأنــأ

عۆسۈڵ دین پأنجأ پأنج  تإرمأنآشأ      هأرمٱنآی ڕإکإنـێ رإکنـێ ڤأ لآشـأ

عأڤأڵ ڤأ تـآؤهید یـآنـئ خـۆدآوأن        نأخۆرد نأخآو نأ زآد ؤ نـأ مأرگ

عیلأن نأبۏوأت

مإهـٱمـأد خآمـتـأ ژأ پـئڠأمـبأرۉن        عـۈلأن عـأدإڵأن وأ دألیل بإرهـۉن

عأمأر أنتأرکۆش دأر ژأخئوأرکأن      بێ شإگ عیمآمـأن لأ یـآزأ فـأرژأن

تإرآزی وأ دأس ڕۈ دأشـتإ مـٱشأر      گـۆنآ وأ سـوآو مأکیـشآن یـئ سـأر

گــۆنـآ وأ سـوآو وأ مـیـزآن مأیــۈ       فأرژأن زأ مآدأر گۆریـزآن مأیـــۈ

معنی :

یک روز صبحگاهان در مجلسی که از برای بزرگان بود ، انسانی را از برای دانستن ، پُرسشی نمودم. بدو گفتم ای انسانی که از زندگانیت هنوز مانده ؛ تو را پرسشی دارم ، حال می خواهم از دانایی ات پاسخم را بیاوری. و آن این که اصول دین چند است ؛ گفت : من مُلا نیستم و علمی را فرا نگرفته ام. اما می دانم که اصول دین چند است. اصول دین پنج است و آن پنج تا هرکدام معنایی با خود دارند و هر معنایی رُکنی در کنار دارد.

نخست ؛ توحید ، که خدا یگانه است ، نه خوردی دارد نه خوابی و نه زاییده است و نه از برای او مرگی است.

سپس نبوت ؛ که محمد پیغمبری است که خاتم پیغمبران است.

و پس از آن عدل خداوندی است که آن با دلیل و برهان روشن است.

به راستی پس از محمد جانشینی است و اوست کسی که کشنده عَمربن عبدود است ، و اوست از جا کننده درب خیبر که بی شک از اوست یازده فرزند ، که همه جانشین محمدند،و امام.

روزی خواهد بود که در دشتی به نام محشر گناه و ثواب را بر ترازو نهند و در آن بر کسی ستم نخواهد شد و چه روز سختی است آن ، که مادر از فرزند گریزان است

توجه : لازم به ذکر است که این رسم الخط در کتابهای زیر مورد استفاده قرار گرفته است که همه در دست چاپ می باشند :

1-    کتاب « قواعد دستوری در گفتار مردمان لک » نوشته بنده حقیر ، علی ایتیوندی.

2-    کتاب « ضرب المثل های لکی » نوشته آقای عباس اسدی ، بالغ بر 2000 ضرب المثل.

3-    کتاب « نهج البلاغه به زبان لکی » ، نوشته بنده حقیر ، علی ایتیوندی.

4-    و ... .